O TEATRO CLÁSICO EUROPEO. O TEATRO ISABELINO EN INGLATERRA

Durante os séculos XV e XVI, o teatro en Europa vai perdendo o seu carácter relixioso e evoluciona en dúas direccións:

•  a culta, con dramas de corte humanista ou cortesán que se representan nas universidades ou nos salóns da nobreza;

•  e a popular, con pezas cómicas, que actores ambulantes pasean polas prazas e as vendas dos pobos.

Co tempo, ambas as correntes confluirán nun teatro do gusto de todos. É entón cando se habilitan locais especiais e fórmanse compañías estables de actores. Esta evolución tomará no século XVII (o século do teatro por excelencia) dúas direccións: o teatro clásico de Corneille, Racine e Molière en Francia, e o teatro barroco de Shakespeare en Inglaterra, e de Lope de Vega e Calderón en España.

1. O TEATRO CLÁSICO FRANCÉS:

O teatro barroco francés, similar ao que se dá en España, prolongouse ata o primeiro terzo do século XVII. Nos anos trinta produciuse unha reacción contra o Barroco que se manifestou de forma especialmente intensa no teatro.

O cambio de orientación na escena francesa veu dado pola insistencia con que os preceptistas reclamaban unha volta ás normas clásicas aristotélicas e aos modelos clásicos. Doutra banda, a partir de Descartes e o seu Discurso do método (1637), foi gañando terreo a importancia da razón como instrumento para interpretar o mundo, co que se impuxo o gusto polo comedido, o equilibrado e o claro.

Co espírito clasicista, volveuse no teatro á separación de xéneros, á distribución de personaxes segundo os xéneros,  á imposición das tres unidades e á exclusión de todo tipo de excesos, considerados de mal gusto.

A etapa do clasicismo é a época dourada do teatro francés xa que a ela pertencen tres dos seus máis grandes dramaturgos: Mollière, Corneille e Racine.

 
 

  - MOLIÈRE-

 Jean-Baptiste Poquelin, Moliére, (1622-1673) está considerado como o máis grande comediógrafo da historia. As súas comedias, dunha crítica acendrada dirixida contra poderosos sectores burgueses e aristócratas, lle granxearon grandes inimizades, ata o punto de ser prohibidas en moitas ocasións. Con todo, gozou da protección do rei Luís XIV.

Da trintena de comedias que escribiu destacan especialmente algunhas da década dos 60. En todas elas recrea vicios e defectos encarnados en personaxes que pasaron a ser prototipos universais.

•  Tartufo, escrita en verso, é unha sátira contra a hipocrisía relixiosa.
• Don Juan ou o festín de pedra representa unha nova recreación do personaxe libertino que levara aos escenarios por primeira vez Tirso de Molina con O burlador de Sevilla.
• O misántropo é unha crítica ao mundo superficial e frívolo da” boa sociedade” parisiense.
• O avaro está inspirado en A pota ( La olla) de Plauto: a diferenza do que ocorre noutras comedias de Molière, o que aquí se satiriza (a avaricia)non é propio ou exclusivo da sociedade do autor, senón un defecto intemporal.
• O enfermo imaxinario (1673) foi a súa última obra, e por unha curiosa ironía, o autor, que estaba realmente enfermo, sufriu un ataque de consecuencias fatais cando interpretaba o papel principal. A obra presenta unha divertida e feroz crítica á falsidade, centrada, neste caso, no exercicio da profesión médica. Paralelamente a este tema principal, a obra censura tamén os matrimonios de conveniencia e o abuso da autoridade paterna, aspectos que aparecían xa no Tartufo e O avaro.

 - CORNEILLE-

Pierre Corneille (1606-1684) foi o creador da traxedia clásica francesa. Adaptou á súa época moitos temas romanos (Horacio, Cinna), aumentando a súa carga dramática e a forza dos seus personaxes. Estes ven obrigados a elixir entre as súas inclinacións persoais (amor, amizade…) e o deber (a honra, razóns de Estado…), ao que finalmente acaban dobregándose.

O Cid, inspirada nunha obra de Guillén de Castro, é a súa obra máis famosa.

 - RACINE-

Jean Racine (1639-1699) depurou a traxedia de Corneille, simplificando ao máximo a acción e centrándoa en problemas estritamente psicolóxicos.

As súas traxedias, rigorosamente sometidas aos preceptos neoclásicos, inspíranse en temas gregos (Andrómaca, Ifigenia, Fedra), romanos (Británico, Berenice) e orientais ou bíblicos (Esther).

  

1.O TEATRO ISABELINO EN INGLATERRA: 

O teatro isabelino inglés inclúe as obras dramáticas escritas en Inglaterra durante os reinados de Isabel II (1559-1603), aínda que tamén se estendeu aos reinados de Jacobo I (1603-1625) e de Carlos I (1625-1649) florecemento do teatro en Inglaterra, prodúcese durante o reinado de Isabel I no tránsito do Renacemento ó Barroco (movemento caracterizado polo sentimento de crise, a conciencia angustiada do paso do tempo e o gusto polo contraste, que terá o seu reflexo na mestura do tráxico e o cómico característica das tradicións inglesa e española.

Este auxe do teatro debeuse fundamentalmente ó gran potencial económico do país, á protección que a corte e a nobreza proporcionou ás compañías teatrais (a monarquía absoluta protéxeos e converten o teatro en vehículo de propaganda ou control ideolóxico), o que axudou á profesionalización das compañías e á construción de locais específicos para a representación.

Como consecuencia destes feitos xorde o chamado teatro isabelino; é un ciclo que se estende desde 1580 a 1642, cando os puritanos do Parlamento inglés dispuxeron o peche dos teatros.

As principais características do teatro deste período son as seguintes:

• Os teatros eran construcións circulares (como The Swan) ou hexagonales (como The Globe) cun patio central onde se levantaba un escenario cadrado , con dous ou tres pisos de galería.// O teatro popular inglés comezou a representarse en escenarios improvisados, como os patios de pousadas, aos que acudía un público variado. Pero ao iniciarse o ciclo isabelino xa existían lugares expresamente construídos para as representacións teatrais. Os máis importantes edificáronse nas proximidades de Londres, xa que dentro da cidade o teatro estaba prohibido. Especialmente destacados foron The Swan, de forma circular, e The Globe, de forma hexagonal. Estas formas permitían que a maior parte do público distribuísese no patio central do edificio, ao aire libre, en torno do escenario que ocupaba parcialmente o que hoxe sería o patio de butacas. As representacións facíanse só nas tempadas de clima benigno.

                              

• O público que asiste aos teatros era ruidoso e pertencente a todos os estamentos sociais, pero dominaba o elemento popular (artesáns, comerciantes, mariñeiros, soldados...) que reclamaba do movemento e as emocións fortes e a estas esixencias entregáronse sen resistencia todos os dramaturgos.. 
• A súa raíz fundamental é popular, por iso é un teatro ó marxe das regras clásicas (variedade de tempos e lugares; non se respecta a unidade de acción ; non se separan os xéneros, mesturándose comedia con traxedia ; mestúranse os personaxes nobres cos plebeyos; nin sequera obsérvase a unidade de estilo).
• Escríbese en verso, o chamado "verso branco" (serie de versos longos sen rima final, case prosa)
• Os xéneros preferidos son: a comedia (novelesca, pastoril, fantástica, etc.); a traxedia orientada a suscitar a emoción, ao calafrío (imitaba o modelo de Séneca e a súa "traxedia de horror"); as traxicomedias e as de tema histórico (leste é un xénero moi característico do teatro isabelino pois existía un apaixonado interese polo pasado, a miúdo axitado e violento, de Inglaterra.).

Os autores máis significativos son:

• Thomas Kyd (1557-1595) autor dunha Traxedia española (1592), considerada a primeira traxedia de vinganza, e dun primeiro Hamlet.

• Ben Jonson (1573-1637) que escribe un teatro máis realista e con intencionalidade moral. A súa obra máis importante é Volpone (1607) que é un retrato implacable da cobiza, a luxuria e a hipocrisía da sociedade da súa época.

• Christopher Marlowe (1564-1593), sen dúbida o primeiro gran autor do teatro inglés, de quen se pode dicir que o moderniza. É especialmente importante o tratamento que realiza do heroe: alguén que a pesar de ter enormes dificultades loita para conseguir o seu obxectivo: o saber ou o poder. Non obstante este heroe terminará de forma tráxica pois, para conseguir os seus obxectivos, ha transgredido todas as leis humanas e divinas. A súa obra máis famosa é A tráxica historia do doutor Fausto (1588) na que un home vende a súa alma ao diaño para conseguir poder e coñecemento. É unha obra de gran influencia na cultura occidental posterior e recreada por Goethe, durante o período romántico, Thomas Mann na novela do século XX e na música: un sinfonía de Franz Liszt, unha serie de cancións de Richard Wagner, etc. 

• William Shakespare (1564-1616). É o máximo representante do teatro isabelino inglés. A súa obra literaria  está configurada pola súa obra lírica e dramática:
  
  - Obra lírica: Consta de 150 sonetos afastados das convencións petrarquistas. Estes poemas , na súa maioría destinados a un home belo e novo, teñen como temas recurrentes a propia poesía e o amor, que se opón ó paso do tempo. 
  
  - Obra dramática: As 37 obras dramáticas conservadas de Shakespeare pódense dividir en tres grandes grupos: 
  
  1) Dramas históricos: Tratan sobre a decadencia de Inglaterra e as guerras civís do século XV: Ricardo II, Enrique IV, Enrique V, Enrique VI, Ricardo III.
  
  2) Comedias. Nelas, predominan os enredos amorosos, e retoman motivos ou procedementos empregados por Plauto para crear comicidade: O soño dunha noite de verán, Conto de inverno, A tempestade. Constitúen un grupo separadamente as comedias sombrías, como O mercador de Venecia ou Medida por medida.
  
  3) Traxedias. Indagan nas paixóns humanas e caracterízanse pola fondura e complexidade dos personaxes: Xulio César, Antonio e Cleopatra, Coriolano, Romeo e Xulieta, Hamlet, Otelo, Macbeth, O rei Lear. 
  
  
  Estas 37 obras que conforman a produción dramática de Shakespeare constitúen ta lvez o legado máis impresionante das letras inglesas. A súa singularidade non se debe, con todo, ás formulacións e os esquemas con que construía as súas obras (para os que asumiu as directrices que impuxo o teatro isabelino) nin á orixinalidade das historias que abordaba, tomadas a maioría de obras anteriores. A súa grandeza hai que buscala en:
  
  a) O seu estilo:  é asombrosamente rico o dominio da lingua inglesa .Permítelle abarcar con maestría desde a expresión máis exquisita e sublime ata o control da fala popular.
  
  b) Tan potente riqueza estilística púxose ó servizo dunha aguda capacidade para impulsar os resortes da emoción, de maneira que o espectador non pode permanecer indiferente ante as palabras dos seus personaxes. 
  
  c) Elevou ás súas criaturas á categoría de personaxes universais, ó encarnar as paixóns máis arrebatadoras (amor, celos, envexa, ambición...), pero sen sometelos ó corsé deshumanizador dos prototipos.
  
  d) Particularmente valiosa é a súa concepción do personaxe cómico (clown) como contrapunto dos personaxes máis graves. Se  noutros autores este personaxe serve para poñer a nota cómica e aliviar a tensión das situacións dramáticas, en Shakespeare adquire outra dimensión: as súas intervencións, sen perder o ton irónico, alcanzan en ocasións auténtica fondura filosófica, de modo que o humor é con frecuencia máis amargo que burlesco e a tensión dramática non se alixeira, senón que se reforza.