1) INTRODUCCIÓN
2) A ÉPICA MEDIEVAL
2.1. A épica anglosaxona: Beowulf
2.2. A épica islandesa e escandinava: Edda e Sagas.
2.3. A épica alemá: Cantar dos nibelungos.
2.4. A épica francesa: Chanson de Roland.
3) POEMAS
CABALEIRESCOS
2.1.
Ciclo artúrico.
2.2.
Chrètien de Troyes.
4) CONTOS E NARRACIÓNS CURTAS
3.1. Literatura francesa: Fabliaux, Roman de Renart e Roman de la
Rose.
3.2. Literatura inglesa: Contos de Canterbury, de Chaucer.
3.3. Literatura italiana: Decamerón, de Bocaccio.
1)
INTRODUCCIÓN
Históricamente, o inicio da Idade
Media sitúase no ano 476 d.C., data ligada ao comezo das invasións bárbaras e a caída do imperio romano, e o final en
1492, ano en que se produce o descubrimento
de América. Os pobos bárbaros adoptaron na súa maioría como lingua o latín
e o cristianismo como relixión.
As ordes monásticas eríxense como
as depositarias do legado cultural da Antigüedade ata finais do século XI.
Xorden entón novos centros de cultura: as primeiras universidades e algunhas
cortes nobiliarias.
Literariamente, a Idade Media, que é ou período no que se
compoñen as narracións medievais,
sitúase entre o século VIII ata ou século XV , entre dúas épocas gloriosas:
- a
Antigüedade grecolatina, coa súa
cegadora riqueza literaria.
- e
o Renacemento, que quería retomar os
antigos temas, tópicos e obras dos clásicos.
Entre ambas as épocas, de gran
produción en cantidade e calidade, quedaba esa longa Idade Media menos
brillante en autores e obras.
No que respecta ás narracións medievais, temos que sinalar
que neste tipo de composicións nas que un narrador relata uns feitos
protagonizados por uns personaxes nun espazo e tempo determinado, existen
varias tendencias: a épica medieval, os poemas cabaleirescos, e
os contos e narracións curtas. Analizaremos a continuación cada unha destas
tendencias narrativas.
2)
A
ÉPICA MEDIEVAL
A épica medieval está constituída
por un conxunto de narracións en verso,
presentes en todas as tradicións literarias
europeas dende o século VIII ata o XV,
nas que se refiren os feitos gloriosos de heroes antepasados. Estas
composicións, co canto e a recitación pública como medios de divulgación, son
obras de autores cultos, que
reelaboran un material lexendario previo e disperso. Por isto, combinan
recursos da oralidade (fórmulas fixas, repeticións, comentarios do narrador)
con trazos de estilo propios de cada autor. Na literatura occidental, este tipo
de textos difundiuse desde dous focos xeográficos: o ámbito xermánico (a épica anglosaxona, a épica islandesa e
escandinava, e a épica alemá) e
ou ámbito románico (a épica castelá e
a épica francesa)
2.1. A épica anglosaxona: Beowulf
A obra épica anglosaxona máis
importante é Beowulf (século VIII) que narra dous momentos da vida do
heroe: a vitoria, na súa mocidade, sobre
o ogro Grendel; e cincuenta anos
despois, xa como rei dos gautas, o combate contra un dragón que atemoriza aos
seus súbditos, no que achará a morte.
2.2. A épica islandesa e escandinava: Edda e Sagas.
§ Edda.
Con este nome coñécense dous repertorios de textos: por unha banda, unha
recompilación en prosa de mitos nórdicos, cos seus deuses característicos
(Odín, Thor), realizada cara a 1220 polo erudito islandés Snorri Sturluson; e
por outra, unha trintena de poemas narrativos breves de autor anónimo e asunto
mitolóxico ou heroico, compostos en Noruega, Islandia e Groelandia entre os
séculos IX e XIII.
§ Sagas. Constitúen un corpus de textos
transmitidos oralmente dende o século X e transcritos a partir do século XIII,
que narran en prosa as vicisitudes dos heroes islandeses (reis, navegantes ou,
mesmo poetas).
2.3.
A
épica alemá: Cantar dos nibelungos.
A obra cume da épica alemá é o Cantar dos nibelungos (século XIII).
Escrito en estrofas regulares, caracterízase pola profusión de elementos
fantásticos. Tras matar a un dragón, o heroe Sigfrido báñase no seu sangue para facerse invulnerable, pero unha
folla de tilo nas costas impide que o cubra por completo. Máis tarde apodérase
do tesouro dos nibelungos (pobo que habitaba as augas subterráneas e tiña ao
seu coidado inxentes tesouros) e dun manto máxico que o volve invisible.
Gunter, rei dos burgundios, pretende a Brunilda (raíña de Islandia) quen só
casará con quen a venza en combate . Sigfrido
axuda a Gunter co seu manto a cambio da man da súa irmá Krimilda. Tras
as vodas, Brunilda descobre a trampa e Sigfrido é asasinado. Anos despois,
Krimilda vingará a morte do seu esposo.
2.4.
A
épica francesa: Chanson de Roland
Do centenar de textos franceses
conservados, destaca a Chanson de Roland (Cantar de
Roldán), do século XI. Desenvólvese en España e nel descríbese a persecución
que sufriu polos sarracenos (mahometanos) o exército de Carlomagno no
desfiladeiro de Roncesvalles. O exército dos sarracenos era moito maior en
número e o desmesurado e valente
guerreiro Roldán ( sobriño de
Carlomagno) perece polo seu orgullo ao resistirse a pedir axuda ao exército
imperial tocando o seu olifante
(corno de marfil que se facía soar como sinal de aviso). Pelexa con valentía
coa súa espada Durendal, pero un a
un van caendo os cabaleiros ante o número incalculable de mouros que lle
acosan. Finalmente, Roldán toca o olifante para avisar ao seu tío o emperador
Carlomagno, pero xa é demasiado tarde;
cae , como os demais, fronte aos inimigos. Roldán falece nun combate no
que lle acompaña o seu prudente amigo
Oliveros (irmán de Alda, a esposa de Roldán).
3)
NARRACIÓNS
DE TEMA CABALEIRESCO.
3.1.
Ciclo
artúrico.
A novela de cabalerías naceu como un tipo de narración sobre asuntos da chamada materia de Bretaña ou ciclo
artúrico. Teñen ou seu antecedente literario no xénero épico conformado por
obras como Cantar dos nibelungos ou a
Chanson de Roldán. No seu éxito influiu tamén a realidade
histórica da Idade Media, coas guerras das cruzadas e as guerras entre Estados
europeos como fondo.
Nos seus inicios foron textos en
verso que presentaban a un cabaleiro bretón que loitaba individualmente;
admitían moitos elementos fantásticos, e o argumento adoitaba vir envolto nunha
trama amorosa. Este tipo de narracións tamén recibiron o nome de novela cortesá.
[Inicios do ciclo artúrico] A materia de Bretaña ou ciclo artúrico chámase así polo seu
personaxe principal, o rei Arturo
(ou Artús), rei dos bretóns na primeira metade do século VI.
A lenda do rei Arturo foi
iniciada no século XII polo monxe bretón Godofredo de Monmouth na súa obra
escrita en latín Historia dos reis de
Bretaña, obra que foi traducida pouco despois ao francés polo coengo e
poeta Wace, co título de Roman de Brut
(A novela de Bruto). Nesta obra aparece por primeira vez citada a “Mesa
Redonda”, ao redor da cal sentaban os cabaleiros.
[Elementos principais do ciclo
artúrico] Dos diversos textos que na súa orixe foron conformando o ciclo
artúrico e das interpretacións posteriores da literatura e o cinema,
quedáronnos unha serie de elementos, motivos e personaxes que conforman a súa interesante
temática.
§ O
rei Arturo nace da unión adúltera de
Uther, rei dos britanos, con Ingern, muller do duque de Cornualles. Por iso, o
neno crece como un descoñecido.
§ Na
devandita unión e en moitos dos acontecementos do ciclo cóntase coa
intervención do mago Merlín,
personaxe de enormes poderes.
§ Sendo
xa raparigo, Arturo é capaz de extraer da roca a espada Excalibur, símbolo da realeza, que o leva ao poder.
§ O
rei casa con Xenebra e forma a corte
no palacio de Camelot.
§ Os
seus cabaleiros reúnense na Mesa Redonda,
para discutir e tomar decisións.
§ Entre
os principais cabaleiros da corte
están: Lanzarote (namorado de raíña Xenebra), Perceval (atopará o Graal, aínda
que non coñecerá a súa importancia); Galván e Ywain (sobriños de Arturo),
Galahad (fillo de Lanzarote), Bors (primo de Galahad).
§ A
meiga Morgana, medio irmán do rei
Arturo, odia a Xenebra e intriga contra Arturo. Del ten un fillo Mondreut, que quere derrocar ao seu
pai.
§ O
Santo Graal é un elemento
marabilloso e dálle á historia un matiz relixioso e de procura de sentido da
vida.
§ [O ciclo artúrico e Galicia] Ademáis de
coñecer moitas adaptacións cinematográficas,
as lendas artúricas estimularon a imaxinación de moitos pobos e
escritores europeos. Galicia garda unha estreita relación con esta saga, xa que
unha lenda afirmaba que os cabaleiros de Camelot viñeran á procura do Santo Graal,
que hoxe en día aparece no escudo da comunidade galega. Autores como Álvaro
Cunqueiro (Merlín e familia) ou
Méndez Ferrín (Percival e outras
historias) recorreron en diversas ocasións a estas narracións.
3.2.
Chrètien de Troyes.
Chrètien de Troyes é o autor
francés que dá forma ao ciclo artúrico. Recolle a tradición que viña de
Godofredo de Monmouth e de Wace, e elabora unha serie de novelas sobre aqueles
asuntos cabaleirescos.
Unha das novelas escritas por
este autor é Lancelot ou O cabaleiro da carreta, onde conta os
amores do cabaleiro Lanzarote por Xenebra, a muller do rei Arturo. A súa obra
cume, con todo, foi Perceval ou Conto de
Graal, redactado moi ao final do século XIII. Nela narra como Perceval ,
cando era moi neno, ao ver a un grupo de cabaleiros, emociónase ante os seus
vestidos e armas, e decide ir á corte do rei Arturo, para chegar a ser
cabaleiro. E logra ser o mellor, axudado polos amores da fermosa Blancaflor.
Nunha das escenas aparece o Graal ou copa que usou Xesús na Última Cea, e coa
que Xosé de Arimatea recolleu o sangue que manou do costado de Cristo ao ser
ferido na cruz por un centurión. Ese Graal pasa a ser un dos elementos máis
simbólicos e misteriosos da novela e é retomado constantemente nas obras
posteriores doutros autores.
4)
CONTOS
E NARRACIÓNS
4.1. Literatura
francesa: Fabliaux, Roman de Renart, Roman de la Rose.
§ Fabliaux: Poemas narrativos, de carácter burlesco, escritos en
octosílabos. Os seus personaxes característicos son o marido cornudo, a muller
luxuriosa, ou o clérigo hipócrita, avaricioso ou lascivo (dominado esaxerada e
habitualmente polo desexo sexual). Recitados polos xograres, foron escritos,
talvez, por clérigos pobres ou errantes chamados goliardos. O xénero desenvólvese en Francia entre os séculos XII-XIV,
e constitúe unha fonte fundamental do Decamerón
de Bocaccio (que trataremos no apartado referido a contos e narracións curtas),
que tomará del os motivos argumentais, a ambientación urbana, a intención
humorística e a presenza de elementos escabrosos.
§ Roman
de Renart : Longo poema que reúne moitas narracións anteriores, desde o
último terzo do século XII aos primeiros anos do século XIII. Os animais desta
obra (o lobo, o oso, a cabra, o galo, o can) pensan e actúan como os homes, de
maneira que do conxunto de relatos sae un panorama burlesco dos vicios, os
defectos e as paixóns humanas. Os relatos están engarzados por un fío condutor
ou trama central: Renart, o raposo, abusou de Hersent (a muller do lobo
Isengrin); polo que se establece unha permanente loita entre eles. Resalta na
obra o carácter paródico, non só de persoas e actitudes, senón mesmo de xéneros
literarios, como os cantares de xesta (fazañas de heroes), que saen
ridiculizados nos consellos da corte do león; ou a burla das novelas de cabalerías,
como se ve na rivalidade entre o lobo e o raposo.
§ Roman
de la Rose : Poema narrativo
con vinte mil versos divididos en dous
partes, que foron escritas por dous autores distintos. Os máis logrados son os
da primeira parte, obra dun mozo chamado Guillaume de Lorris. O poema é unha
alegoría na que o poeta soña que entra
nun xardín onde lle recibe unha doncela. Mentres inspecciona o xardín, o poeta
ve unha rosa e vaina a coller, pero Cupido impídello lanzándolle frechas, ata
que o fai o seu prisioneiro e explícalle os mandamentos para conquistar a rosa.
4.2. Literatura inglesa: Contos de Canterbury, de Chaucer.
Nesta obra do inglés Geoffrey Chaucer, os narradores
reúnense na peregrinación á tumba do arcebispo de Canterbury. Trátase dunha
obra narrativa que destaca pola profundidade e variedade dos seus personaxes e
polo seu sentido do humor.
4.3. Literatura italiana: Decamerón,
de Bocaccio.
O texto responde á técnica da narración enmarcada que consiste en
enlazar unha serie de relatos breves inseríndoos noutro: o marco narrativo. Estrutúrase en catro niveis de ficción:
Ø Nivel 1: Nel inclúense o proemio ou prólogo da obra e a conclusión. O autor diríxese ás lectoras
femininas, para quen pensou o libro, e expresa o propósito deste: prestar
“algún alivio” e, á vez, achegar un “útil consello” a aquelas mulleres que sofren por causa do amor.
Ø Nivel 2: Constitúe o marco narrativo (ou macrorrelato), no que se detallan os
horrores da peste de 1348, preséntase aos dez mozos narradores e descríbese o lugar onde se
atopan con trazos propios do “locus
amoenus” (lugar ameno onde hai un verde prado percorrido por un río, árbores
que proporcionan unha sombra grata
mentres se escoita o canto dos paxaros).
Ø Nivel 3: Está formado por cen relatos autónomos (relatos enmarcados) que os mozos contan
durante eses dez días.
Ø Nivel 4: Algúns deses cen relatos,
inclúen, á súa vez, un conto narrado
por un dos personaxes para xustificar os seus actos ou exemplificar unha idea,
segundo o procedemento das caixas
chinesas.
Os temas fundamentais do
Decamerón son a paixón erótica
(a miúdo alusións sexualmente explícitas) e o enxeño ou astucia que desenvolven os personaxes, para conseguir os seus
obxectivos. As súas achegas fundamentais á evolución da narrativa europea
relaciónanse con dous aspectos:
-
A
finalidade da obra, cuxo obxectivo é entreter e divertir aos lectores. Caracterízase, así, pola procura de efectos
cómicos e por unha total ausencia do afán doctrinal ou moralizador propio da
didáctica medieval.
-
O realismo
na descrición dos personaxes, que non son heroes nin cabaleiros, senón, na súa
maioría, representantes da incipiente
burguesía.
No hay comentarios:
Publicar un comentario